TECHNIKI RELAKSACYJNE

Nieco wcześniej wspomniano, że nabywaniu nowych zacho­wań (czy usuwaniu starych niepożądanych) zwykle towarzyszy przykry stan napięcia, utrudniający zadanie polegające na samo­modyfikacji zachowania. Szczególnie dobrze wiedzą o tym pa­lacze, którzy próbowali ograniczyć palenie, „obżartuchy” usiłu­jący wyeliminować słodycze z pożywienia czy ktoś, kto próbował poświęcać więcej czasu na pracę niż na słodkie leniuchowanie. Niejednokrotnie zdarza się i tak, że owo silne napięcie odczuwa­my zarówno w postaci napięcia mięśniowego, jak i w postaci innych zmian fizjologicznych (np. wzrostu ciśnienia krwi), co po­woduje, że rezygnujemy z nowego zachowania i wracamy do starego, a następnie prowadzi do obniżenia napięcia i uczucia swoistej ulgi.Często zdarza się, że osoba ograniczająca palenie rezygnuje z kolejnego papierosa, jednak pojawiające się napięcie może być tak silne, że „nie może sobie znaleźć miejsca”, jest zdenerwowa­na, wreszcie sięga po papierosa i odczuwa ulgę, z czym wiąże się uczucie przyjemności. Taki ciąg zdarzeń w znacznym stopniu zaburza proces modyfikacji zachowania, gdyż zapalenie papiero­sa — powodując ulgę, usuwając przykry stan napięcia — staje się wzmocnieniem pozytywnym utrwalającym zachowanie polegające na paleniu papierosów.

TRWAŁY ELEMENT OSOBOWOŚCI

Trzeba zdawać sobie sprawę z tego, że w procesie modyfi­kacji własnego zachowania mogą występować powroty do po­przednich poziomów zachowania. Fakt ten należy traktować jako coś naturalnego, co nie powinno demobilizować nas do dalszej pracy nad sobą.  Powinno się uwzględniać pojawianie się plateau, a więc okresów, w których brak jest przyrostu (lub spadku) modyfiko­wanego zachowania. Okresy te trzeba traktować jako coś natu­ralnego, a przezwyciężyć je można zmieniając metodę uczenia się.  Należy przeznaczyć pewien czas na utrwalanie nowego po­żądanego zachowania lub pełną eliminację zachowania niepożą­danego. W okresie tym należy nadal tak stosować wzmocnienia, żeby określona sytuacja niemal zawsze wywoływała (lub nie) dane zachowanie, a więc żeby stało się ono (lub przestało być) trwałym elementem naszej osobowości. Obecnie zajmiemy się sprawą technik relaksacyjnych, które chociaż nie są bezpośrednio związane z uczeniem się no­wych zachowań czy z usuwaniem starych, to jednak odgrywają dużą rolę w procesie modyfikacji własnych zachowań.

WZROST LUB SPADEK

Ważne jest jednak to, że ogólnie rzecz biorąc następuje wzrost (lub spa­dek) modyfikowanego zachowania, pojawiają się fragmenty analo­giczne do tych, które analizowaliśmy w wypadku krzywej wy­idealizowanej. Nie należy przejmować się owymi „ząbkami”, które również mogą dawać poczucie braku postępów — niepo­wodzeń. Są one w procesie uczenia się czymś naturalnym.Na zakończenie raz jeszcze powtórzmy wnioski praktyczne wynikające z analizy krzywej uczenia się.   Przyswojenie zachowania pożądanego lub wyeliminowanie zachowania niepożądanego wymaga czasu, szeregu prób polega­jących na wzmacnianiu (bądź niewzmacnianiu) danego zachowa­nia występującego w określonej sytuacji. Nie należy więc ocze­kiwać bardzo szybkich zmian, a tym samym nie powinno się rezygnować z dalszych prób modyfikowania zachowania, jeżeli skutki pierwszych z nich nie są takie, jak byśmy chcieli.    Biorąc pod uwagę,’ że w wypadku bardziej złożonych za­chowań pierwszy okres uczenia się na ogół nie przynosi szybkich i wyraźnych zmian, należy dzielić modyfikowane zachowanie na części bardziej elementarne i modyfikować każdą z nich osobno.

PO PRZEZWYCIĘŻENIU

Po przezwyciężeniu jednego lub kilku plateau następuje taki okres w procesie uczenia, który możemy nazwać utrwalaniem danego zachowania. Po okresie utrwalania modyfikowane zacho­wanie (a właściwie zmodyfikowane zachowanie) pojawia się w określonych sytuacjach niejako automatycznie. Nie ma już po­trzeby dalszego stosowania wzmocnień, nabyte zachowania stały się częścią naszej osobowości. Podobnie, aczkolwiek — jak wie­my — nieco trudniej, przebiega proces eliminowania zachowań uznanych za niepożądane. W zależności od złożoności i trwałości eliminowanego zachowania na początku jego częstość może zmniejszać się wolniej lub szybciej; będziemy również mieli do czynienia z plateau, aby wreszcie wyeliminować to zachowanie całkowicie, na ogół zastępując je jakimś innym zachowaniem.Chciałbym zwrócić uwagę Czytelnika, że to, co przedstawiono na rysunku, jest wyidealizowaną krzywdą uczenia się, wykreśloną na podstawie wielu indywidualnych krzywych. Jeżeli jednak roz­patrujemy krzywą indywidualną, a taką wykreślamy modyfiku­jąc własne zachowanie, to okaże się, że jest na niej wiele „ząb­ków”, najpierw zwiększamy częstość jakiegoś zachowania, później okazuje się, że wracamy do poziomu wyjściowego itd.

PRZYKŁAD W NAUCE

Odcinek C krzywej nazywany bywa plateau, a psychologowie badają, w jaki sposób można przezwyciężyć taki brak postępów w uczeniu się. Jeden ze sposobów przezwyciężenia polega na zmianie metody uczenia się. Przykładem w nauce obcego języka może być przejście od czytania tekstów z podręczników do nauki danego języka do czytania gazet w tym języku. Te pierwsze by­wają zwykle uproszczone i po ich opanowaniu czujemy, że nie posuwamy się naprzód, że nastąpił zastój w procesie uczenia się obcego języka, że mamy problemy w porozumiewaniu się z ludźmi, których jest to język ojczysty, w rozumieniu autentycz­nych żywych tekstów. Wtedy, jeżeli uda się nam oderwać od nauki podręcznikowej i przejść do czytania tekstów autentycz­nych lub, co więcej, jeżeli uda się nam pojechać do kraju, w któ­rym mówią danym językiem, może się okazać, że przezwycięży­my plateau i nasza znajomość obcego języka znacznie wzrośnie.

DŁUGOŚĆ ODCINKÓW

Długość odcinka A zależy od stopnia trudności czy złożoności modyfikowanego zachowania. Jeżeli zachowanie jest trudne lub złożone, to odcinek ten jest długi i vice versa.Innymi słowy, kiedy modyfikujemy zachowanie złożone, tru­dne do opanowania, to w pierwszej fazie uczenia się możemy nie zauważać postępów. Jest to dodatkowy powód, by dzielić mody­fikowane zachowanie na bardziej elementarne części, właśnie po to, żeby owa pierwsza faza była jak najkrótsza, dzięki czemu szybko uzyskuje się pożądane skutki nie tracąc chęci do konty­nuowania modyfikacji własnego zachowania.Odcinek B krzywej uczenia się odpowiada bardzo szybkim przyrostom nabywanego zachowania (lub spadkom eliminowane­go zachowania). Ten okres jest specjalnie ważny w programie samomodyfikacji. Wtedy bowiem mamy poczucie, że istotnie uda­je się nam zmieniać nasze zachowania zgodnie z naszymi zamie­rzeniami. Jak już wspomniano, sam ten fakt może być silnym dodatkowym wzmocnieniem. Odcinek C, również równoległy do podstawy osi x, odpowiada stabilizacji na pewnym poziomie modyfikowanego zachowania.